चन्द्रागिरि | ज्ञानेन्द्र विवश,

काठमाडौं उपत्यकाको दक्षिण–पश्चिमस्थित थानकोटसँगै रहेको नेवार गाउँ किपुल्चामा परम्परागत जात्राको आफ्नै  महत्व छ । चन्द्रागिरी नगरपालिकास्थित महादेवस्थानका ५ , ६ र ७ वडाभित्र पर्ने किपुल्चा गाउँ ऐतिहासिक, धार्मिक, सांस्कृतिक अनि कलाले भरिएको छ । उपत्यकामा घोडेजात्रा पर्व मनाइँदा सोही जात्राको तिथिअनुरूप यस नगरपालिकाको गाउँमा ‘कालिका भैरव’ नामक स्थानीय जात्रा मनाइन्छ । भनाइअनुसार पहिले यो गाउँ किसी अर्थात् हात्तीबाट पीडितहरूको गाउँ भएकाले किसीपीडित भनिथ्यो । पहिले यहाँ हात्ती हिँड्ने बाटो र हात्ती बस्ने ठाउँ थियो । त्यसैले यस गाउँलाई हस्तिपुर पनि भनिथ्यो । अर्को भनाइअनुसार काठमाडौंमा बस्ने नेवारहरूले हात्ती पालेको छ भने यसै ठाउँमा ल्याएर सिस्नु खुवाउने चलन थियो । यहाँ बस्ने मानिसले हात्तीलाई राम्रोसँग स्याहार–सुसार गर्ने पनि चलन थियो । त्यसैले यहाँका बासिन्दालाई किसिच्यः पनि भनिन्थ्यो ।

यिनै विविध कारणले यो गाउँ किसीपीडित, किपुल्चा र हस्तिपुर नाउँले परिचित रहेको पाइन्छ । वास्तवमा किपुल्चाको विशेषता भन्नु नेपालभाषीका साथै तिनका सांस्कृतिक चाडपर्वहरूको मौलिकता तथा परम्परागत प्रचलनको निरन्तरता पनि हो । तिनै अनेक पर्व–परम्पराहरूकै क्रममा यहाँ हरेक वर्ष देवीदेवतालाई खटमा सजाएर होइन, काठमा झुन्ड्याएर काँधमा बोकी भिन्न किसिमले जात्रा मनाउने परम्परा रहेको छ । यसमा यहाँका आराध्य देव कालिका भगवती र भैरवको प्रतिमूर्तिलाई बोकेर जात्रा मनाइने गरिन्छ । कालिका भैरव जात्रालाई ‘नुवाकोट भैरव जात्रा’ पनि भनिन्छ ।

यो जात्रा यस गाउँभरिमै मनाइने सबैभन्दा ठूलो पर्व हो । यो जात्रा यहाँ सात दिनसम्म लगातार हर्षोल्लासका साथ मनाइने गरिन्छ ।

किंवदन्तीअनुसार नुवाकोटका भैरवको यस गाउँमा रहेकी कालिकासँग असाध्यै प्रेम थियो । दिउँसोको समयमा सबै मानिसले देखेर थाहा पाउने हुँदा उनी आफ्नी प्रेमिका भेट्न राति आउँथे । रात कटाउन उनीहरू पासा खेलेर बस्थे । उनी रातभरि कालिकासँग पासा खेलेर भुलिन्थे अनि उज्यालो नहुँदै अर्थात् बिहानको भाले बास्नुअघि नै नुवाकोट फर्की सक्थे । यही क्रममा दिनहरू बितिरहेका थिए । तर, एक रात खेलमा भुल्दाभुल्दै भाले बासेको र उज्यालो भइसकेको ख्यालै भएन ।

त्यसैले भैरव आफ्नो घर नुवाकोट फर्किन पाएनन् । त्यसपछि उनी एक किसानको घरछेउमा थुपारिराखेको परालभित्र लुकेछन् । किसानले पराल निकाल्न जाँदा लुकेर बसेका अपरिचित मानिस देखेर अवश्य पनि यो मान्छेले कुनै बिगार गरी यहाँ लुक्न आएको होला भनी समातेछ । आफू विनाकारण दण्डित हुनुपर्ला भनी भैरवरूपी मानिसले तथ्य कुरा बताएछन् । त्यसपछि हरेक वर्ष यहाँ उनैको जात्रा मनाउने गरी नुवाकोटका भैरव यसै गाउँमा बसेको भनाइ छ । अन्ततः सोही बेलादेखि यस गाउँमा कालिका–भैरव जात्रा मनाउने चलन रहेको जनविश्वास छ ।

किपुल्चा गाउँका बासिन्दा हिन्दु तथा बौद्ध दुवै धर्मअनुसारका पर्व मान्ने गर्दछन् । यहाँको मूल जात्रा भनेकै वर्षको अन्तिम पर्व पाहाँचहे्रका साथै साक्षात् देवी मानिने कालिका र भैरवको जात्रा हो । यो जात्रा गुरुजुहरूले तान्त्रिक विधिमार्फत पूजा गरी धार्मिक विधिविधान पूरा गरेपछि प्रारम्भ हुने गर्दछ । यस जात्रालाई स्थानीय कालिका–भैरव गुठीले सञ्चालन गर्दै आइरहेको छ । यहाँका महर्जन जातिले जात्रामा मुखियाको भूमिका खेल्दछन् । गुठीमा पनि यिनै जाति मात्रै रहेका हुन्छन् । यद्यपि, जात्रामा यहाँ अन्य जाति र समुदायको पनि उत्तिकै संलग्नता रहने गर्दछ ।

घोडेजात्राकै दिन सजाइएको खटमा यहाँ कालिका र गणेशका मूर्ति विराजमान गराइन्छ । त्यसपछि बिहानैदेखि सो स्थानमा पूजा गरिन्छ । सोही दिनको मध्यरातमा भैरवलाई विधिपूर्वक तीन पटकसम्म शृंगार गर्दै बिगार्दै गुठीबाट भैरवलाई बोक्न छुट्याइएका चार व्यक्तिमध्ये दुई व्यक्तिद्वारा काँधमा हाली भैरवलाई भैरवकै घरबाट जात्रा गरिन्छ । जात्रा अवधिभर तिनै चार व्यक्तिले नै जात्रा नसकुन्जेल बोक्ने चलन छ । भैरवको रथ ती चारजनाबाहेक अरू कसैले पनि बोक्न पाउँदैनन् । बिहान रथ निकालेपछि देवतालाई गुठी घरमा नलगेसम्म एकचोटि मात्र बिसाउन पाइन्छ ।

त्यसैले देवता बोक्न बलिया मान्छेहरू चाहिन्छ । जोकोहीले बोक्छु भन्दैमा बोक्न पाउँदैनन् । देवता बोक्ने व्यक्तिले सेतो जामा र सेतै रङको फेटा बाँध्नु पर्दछ । जात्रामा आगन्तुकलाई रमाइलो गराउन नाचगान प्रस्तुत गरिन्छ । परम्परागत विभिन्न बाजागाजा पनि बजाउने गरिन्छ । ती बाजामध्ये काः बाजा बजाएपछि जात्रा सुरु गरिन्छ । अन्य बाजामा धिमे समूह दुई, बाँसुरी समूह तीन, धाः बाजा समूह, नाय्खी बाजा समूह आदि हुन्छन् । जात्रा सञ्चालनका लागि स्थानीयको आस्था र विश्वास नै सबैभन्दा ठूलो कुरा हो । यद्यपि, यहाँका संस्कृतिपे्रमी समुदायको सक्रियता र संलग्नताका कारण जात्राको परम्पराले विश्राम लिन सकेको छैन । आपसी मिलेमतो र सहयोगी भावनाले पुख्र्यौली प्रचलनको अस्तित्व अद्यापि अक्षुण्ण रहँदै आइरहेको देख्न सकिन्छ ।

त्यसैले यस जात्रामा संलग्न हुने व्यक्तिले केही नियमको पालना गर्नुपर्दछ । भैरव बोक्न छानिएका व्यक्तिले जात्रा सुरु हुने निश्चित दिनदेखि जात्रा नसकिएसम्म लसुन, प्याज आदि खान नहुने, महिनावारी भएका महिलालाई छुन नहुने, कुकुर, कुखुरा र सुँगुर छुन नहुने चलन रहेको छ । मुख्य जात्राको तीन दिनअघिदेखि पाहुना बोलाएर खुवाउने चलन छ । यस जात्रामा पाहुनाहरूको विशेष सत्कार गरिन्छ ।

जात्रा प्रारम्भको दिन कालिका र गणेशको खटको सुरक्षामा बस्नका लागि खटनजिकै आगो बालिने गरिन्छ । भोलिपल्ट भैरव जात्राका लागि निस्किनुभन्दा अगाडि सो आगो निभाउने गर्दछन् । सोही दिनको साँझ आफन्तहरूलाई आफ्नो घरमा नखःत्याः बोलाई भोज खुवाउने चलन पनि रहेको छ । यस अवसरमा लामो समयपछिको भेटघाट र भलाकुसारीले आपसमा हार्दिकतापूर्ण सद्भावको वातावरण स्वतः नै निर्माण हुन पुग्दछ । गाउँलेहरू सामाजिक, सांस्कृतिक एवम् धार्मिक समारोहमा सामेल हुन्छन् ।

यस जात्राको पहिलो दिन कों अर्थात् तामाको घ्याम्पो निकालेपछि सुरु हुन्छ । विधिपूर्वक तामाको घ्याम्पो गुठीका व्यक्तिहरूबाट निकालेपछि जात्रा सुरु भएको मानिन्छ । मूल थकालीको घरमा सो घ्याम्पो राखिएको हुन्छ । दोस्रो दिनलाई गुठी छोयलाबु भनिन्छ । यस दिन गुठीभित्र सम्यबजिका साथै छोयला, कचिला र अन्य विविध परिकार बनाई गुठियारहरू भोज खाने गर्छन् । त्यस्तै आ–आफ्ना घरआँगन सफासुग्घर पार्ने गर्दछन् ।

तेस्रो दिनलाई पनि छोयलाबु नै भनिन्छ । यस दिन घर–घरमा छोयला र अन्य विविध परिकार बनाई आफन्त, परिवारका सदस्य, छोरीचेलीलाई समेत बोलाई भोज खाने चलन छ । छोयला अनिवार्य रूपमा बनाउनुपर्ने भएकाले यो दिनलाई ‘छोयलाबु’ भनिन्छ । यो दिनको रातमा गाउँको मूल गणेश मन्दिरमा राँगाको विधिपूर्वक पूजा गरेर बलि दिइन्छ । चौथो दिन अर्थात् जात्राको मुख्य दिन उपत्यकाभित्र घोडेजात्रा मानिन्छ भने किपुल्चा गाउँको बीचमा कालिका र गणेशका सजिएका खटमा मूर्तिहरू प्रतिस्थापन गरी पूजा गरिन्छ । भैरव बोक्न छानिएका व्यक्तिले जात्रा सुरु गर्दछन् ।

चौथो दिन सिनया अर्थात् जात्राको प्रमुख दिन हो । यस दिन सबेरै बाजागाजासहित कालिका र गणेशको खट गाउँभन्दा केही पर रहेको कालिका शक्तिपीठमा लगिन्छ । त्यसअघि भैरवको खट घर–घर पुगी पूजा लिएपछि मात्र शक्तिपीठ लगिन्छ, जहाँ ठूलो मेला पनि लाग्दछ । मध्याह्न हुनुअगाडि भैरवको खट पनि शक्तिपीठ लगिन्छ । भैरवलाई जात्राका लागि बाहिर निकालेदेखि नबिसाएसम्म अरू कसैले बोक्न मिल्दैन । दिउँसो घ्याम्पोसहित तीनवटै खटलाई बाजागाजासहित गाउँ ल्याइन्छ । भैरवको लागि बाटोभरि बसला अर्थात् सेतो कपडा बिछ्याइन्छ्र । गाउँकै बत्ती दिन सक्नेहरूले यो बसला बन्दोबस्त गरिन्छ । गाउँभित्र खट जात्रा गर्दै नचाइन्छ । साँझ गणेश र कालिकाको खटलाई कालिका मन्दिरअगाडि राखिन्छ । भैरवलाई गुठी घरभित्र लगिन्छ ।

पाँचौं दिन सुलंका रूपमा आफ्ना पाहुनालाई घरमा निम्त्याएर भोज खुवाइन्छ । त्यस्तै, यस दिनलाई आराम गर्ने दिनका रूपमा पनि लिइने गरिन्छ । छैठौं दिन सम्पूर्ण बाजागाजासहित जात्रामा सहभागी हुनेहरू गुठी घरमा जम्मा हुन्छन् । गुठी घरबाट भैरव निकाली पुनः भैरव रहने घरमा भिœयाइन्छ । त्यस दिन गुठियारहरू हातमा बसां लिएर भैरव भाग्ला भनेर बाटो रोक्ने गर्दछन् । किन कि यदि भैरव गाउँको सिमानाको द्वारबाहिर गएमा पुनः पहिलो दिनदेखि नै पूर्ण रूपले जात्रा मान्नुपर्ने हुन्छ । सातौं दिनलाई ल्याचा अर्थात् भेटघाट गर्ने दिनका रूपमा मनाइन्छ । यस दिन गुठीका व्यक्तिहरू भिœयाइसकेको भैरवलाई भेट्न जाने अर्थात् पूजाआजा गर्ने चलन छ । यो पूजासँगै जात्रा वर्ष दिनका लागि सम्पन्न भएको मानिन्छ ।राजधानी

Chandragirinews rocky किपुल्चाको कालिका भैरव जात्रा किसीपिँडी नगरपालिका ब्रेकिंग न्युज मुख्य    chandragiriChandragirinews careerad किपुल्चाको कालिका भैरव जात्रा किसीपिँडी नगरपालिका ब्रेकिंग न्युज मुख्य    chandragiriChandragirinews jebsad किपुल्चाको कालिका भैरव जात्रा किसीपिँडी नगरपालिका ब्रेकिंग न्युज मुख्य    chandragiriChandragirinews sano-sansar1 किपुल्चाको कालिका भैरव जात्रा किसीपिँडी नगरपालिका ब्रेकिंग न्युज मुख्य    chandragiriChandragirinews oracalray किपुल्चाको कालिका भैरव जात्रा किसीपिँडी नगरपालिका ब्रेकिंग न्युज मुख्य    chandragiriChandragirinews brightangel किपुल्चाको कालिका भैरव जात्रा किसीपिँडी नगरपालिका ब्रेकिंग न्युज मुख्य    chandragiri

Comments

comments